content

Kuyl’s Fundatie

De Kuijl's Fundatie is als hofje opgericht in 1815 voor de huisvesting en verzorging van weduwen en alleenstaande oude dames, in die tijd ‘vrijsters’ genoemd. De fundatie ontleent haar motto aan de domineesdichter H. Tollens: ‘Is Menschenliefde Christenleer En wil en wet van d'Albehoeder Dan blijft de naam van Kuijl in eer De naam van zuster en van broeder Niet enkel hier bewaard in Schrift Maar hoog bij God in goud gegrift’.

De Kuijl's Fundatie is als hofje opgericht in 1815 voor de huisvesting en verzorging van weduwen en alleenstaande oude dames, in die tijd ‘vrijsters’ genoemd. Oorspronkelijk was het complex gevestigd aan de Schiekade, tegenwoordig in Kralingen. De fundatie ontleent haar motto aan de domineesdichter H. Tollens: ‘Is Menschenliefde Christenleer En wil en wet van d'Albehoeder Dan blijft de naam van Kuijl in eer De naam van zuster en van broeder Niet enkel hier bewaard in Schrift Maar hoog bij God in goud gegrift’.

Erven Dirk Scheurwater

Op 27 april 1803 stierf Dirk Scheurwater, 85 jaar oud. Het grootste deel van zijn vermogen liet hij na aan zijn twee stiefkinderen: Anthonij en Anthonetta Kuijl. Dirk Scheurwater, handelaar in verfwaren, was in 1747 in het huwelijk getreden met Cornelia Soetens. Zij had uit een eerder huwelijk met Adriaan Kuijl drie kinderen. De relatie tussen Dirk Scheurwater en zijn stiefkinderen was zo goed dat bovengenoemde twee bij hem in huis hebben gewoond aan de Nieuwe Haven, tot aan zijn dood in 1803. Anthonij en Anthonetta zijn nooit getrouwd, hun broer Abraham wel maar die stierf echter jong en kinderloos.

Testament Anthonij en Anthonetta Kuijl

Onmiddellijk na het overlijden van Dirk Scheurwater lieten Anthonij en Anthonetta een testament opmaken. Daarin werd bepaald dat, bij gebrek aan naaste familie, het grootste deel van hun nalatenschap bestemd was voor de stichting van een hofje voor weduwen of vrijsters, dat Kuijl's Fundatie zou moeten gaan heten. In 1812, na het overlijden van haar broer, liet Anthonetta dit voornemen opnieuw testamentair vastleggen.

Bestuursvorm Kuijl's Fundatie

Zij liet nauwkeurig vastleggen hoe en waar het Hofje gebouwd moest worden en wie het zouden mogen bewonen. Bijzondere aandacht besteedde zij ook aan de bestuursvorm van het geheel. De door haar aangewezen vier executeurs testamentair zouden tevens optreden als regenten van de Fundatie. Eenmaal per jaar zouden zij rekening en verantwoording afleggen aan de beschermheren van het hofje. Nog tijdens haar leven wist Anthonetta te bewerkstelligen dat twee mensen met aanzien, de Eerste President en President van het Keizerlijk Gerechtshof te 's-Gravenhage, de taak van Beschermheer op zich namen. Nog steeds zijn het de President en Vicepresident van het hoogste rechtscollege in het land (de Hoge Raad) zoals het Keizerlijk Gerechtshof tegenwoordig heet, die de functie van Beschermheer bekleden. De dagelijkse leiding van het hofje zou komen te berusten bij twee opzichters. Op 8 december 1813 overleed ook Anthonetta Kuijl, zevenenzeventig jaar oud.

Hofje voor weduwen of vrijsters

Diezelfde maand kwamen de executeurs testamentair bijeen om zich te beraden over de uitvoering van Anthonetta's laatste wil. Men ging voortvarend te werk en al in juni 1815 konden de eerste zestien vrouwen hun woning betrekken. Er waren wel enige voorwaarden voor deze groep: niet jonger zijn dan vijfitg en niet ouder dan vijfenzestig jaar. Ze moesten van onbesproken gedrag zijn en niet behept met besmettelijke ziekten als bijvoorbeeld tering. Ondanks het feit dat Anthonetta Kuijl bepaald had dat vrouwen afkomstig uit een wat deftiger stand niet voor bewoning van het hofje in aanmerking kwamen, mochten de eventuele bewoonsters ook weer niet te arm zijn. Er was een soort van borg van tweehonderd gulden die de vrouwen bij de regenten in bewaring gaven. Dit bedrag zou na overlijden worden uitgekeerd aan de nabestaanden. De bewoonsters genoten vrije inwoning, een jaarlijkse uitkering van honderd gulden en kosteloze medische hulp. Aan de regenten werd als eis gesteld dat zij nooit een geestelijke in hun midden zouden verkiezen.

Schade door bominslag

Het hofje, dat gebouwd was aan de Schie (nu Schiekade) op het voormalig buiten van de erflaatster, leidde tot 1940 een betrekkelijk rustig bestaan. Op 14 mei van dat jaar liep een aantal woningen ernstige schade op door een bominslag, doch dat was een schade die nog herstelbaar was. Ernstiger was het feit dat in dat zelfde jaar de Schie werd gedempt, waarbij de kademuren werden afgebroken. Als gevolg hiervan trad er een lichte verzakking van het hoofdgebouw op; een euvel dat alleen maar met grote financiële middelen kon worden verholpen.

Sint Fransicus Gasthuis

Het aangrenzende Sint Franciscus Gasthuis (SFG) bleek in dezelfde periode uitbreidingsplannen te hebben en toonde interesse in het terrein van de Fundatie. Een oplossing lag voor de hand. Het SFG had de beschikking over buiten Vredenoord in Kralingen, waarvan het terrein zich bij uitstek leende voor een nieuw te bouwen hofje. Een probleem daarbij was dat zowel het gebouw van Kuyl's Fundatie als Vredenoord op de Monumentenlijst stonden. Uiteindelijk verleende Monumentenzorg toestemming voor afbraak van het bouwvallige Vredenoord, onder voorwaarde dat de Fundatie de voor- en achtergevel van het hoofdgebouw steen voor steen zou laten overbrengen naar het terrein in Kralingen.

Verhuizing naar Kralingen

In 1968 begon de bouw van de woningen voor de bewoonsters, waarvan de eersten in 1970 werden opgeleverd. Een paar jaar later volgde de verhuizing van het hoofdgebouw van Kuyl's Fundatie naar de 's-Gravenweg. Het herenhuis dat bij het hofje behoorde is overgebracht naar Dordrecht waar het (in aangepaste vorm) bij de Grote Kerk staat. In de bestuursvorm traden ook enige veranderingen op. Het aantal van vier regenten werd uitgebreid tot acht. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Zo heeft ook de boekhouder de titel van regent gekregen. Daarnaast voelde men de behoefte een regentes aan te stellen, die zich in het bijzonder zou bezighouden met het onderhouden van de contacten tussen bestuur en bewoners.

Evenementenlocatie

Veranderingen waren er ook bij de bewoonsters. De categorie van hulpbehoevende weduwen en vrijsters, die Anthonetta Kuijl op het oog had, treft men in de tweede helft van de 20e eeuw nauwelijks meer aan. Het bestuur heeft toen besloten ook echtparen in het hofje toe te laten. Men zag zich ook gedwongen aan de bewoners een maandelijkse bijdrage te vragen. Aan deze aanpassingen viel niet te ontkomen. Tegenwoordig is het hoofdgebouw van Kuyl’s Fundatie een evenementenlocatie voor o.a. recepties en trouwerijen.

Literatuur
Govaert Kok, Rudy Voogd en Coen Willemse, 'Vrij wonen met zakgeld toe!' Kuyl's Fundatie 1814-2014 (Rotterdam 2014) Toegangsnummer 90, archief Kuyl's Fundatie